دیوار گرگان دومین دیوار دفاعی بزرگ جهان | فیلم

بخش شمالی کشور ایران یکی از توریستی ترین مناطق این کشور به حساب می آید، در این بخش جاذبه های گردشگری و تفریحی بسیاری وجود دارد.یکی از جاذبه های تاریخی موجود در بخش شمالی ایران، دیوار عظیمی به نام دیوار گرگان می باشد. دیوار گرگان در واقع دیواری دفاعی بوده که پس از دیوار چین بزرگ ترین دیوار در دنیا محسوب می شود، همچنین این دیوار عنوان بزرگترین دیوار آجری دنیا را دریافت کرده است.

توضیحات کلیپ: دیوار گرگان به طول ۲۰۰ کیلومتر نزدیک به فاصله امروزی تهران تا چالوس…

تاریخچه دیوار تاریخی گرگان

دیوار تاریخی گرگان با آجرهای گلی سرخ رنگ به دوره ساسانی برمی ‌گردد. محققان پس از چندین ماه بررسی به این نتیجه رسیدند که تاریخ احداث این دیوار به قرن ۵ یا ۶ میلادی به دستور انوشیروان ساسانی برمی گردد، اما بعضی از مطالعات نیز نشان دهنده اینست که ساخت این دیوار به دستور یزدگرد اول و اتمام آن به انوشیروان می رسد.

دلیل ساخت این دیوار نیز به خاطر دشمنی پادشاهان ساسانی با امپراتوری روم شرقی بوده است که مدام در حال جنگ بودند و این دیوار می توانست ایران را در امان نگه دارد. در حال حاضر، دیوار تاریخی بین ۲ الی ۵ متر ارتفاع دارد و عرض دیوار نیز حدودا ۱۰ متر است.

توضیح کلیپ : دیوار گرگان صرقا یک دیوار دفاعی نبوده بلکه یک سامانه آب رسانی …

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که دیوار تاریخی گرگان هم‌زمان با دیوار چین ساخته شده است و هر دو بنا برای مقابله با گروهی از مهاجمان به نام هپتال‌ها احداث شد که از شمال وارد می‌شدند. برخی معتقدند ديوار بزرگ گرگان به دوره‌ ماد، هخامنشی يا اشكانی مربوط می‌شود؛ ولی مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این ديوار به اواخر دوره‌ ساسانی متعلق است و بازه‌ زمانی ۴۲۹ تا حدود سال ۶۱۵ ميلادی را در برمی‌گیرد.

دیوار بزرگ گرگان

باستان‌شناسان داخلی و بریتانیایی با نمونه‌برداری و آزمایش خاکسترها و زغال‌های بر جای مانده در کوره‌های آجرپزی در نزدیکی دیوار، قدمت آن را برای قرن پنجم و ششم میلادی تخمین زده‌اند. آجرهای سرخ‌رنگ این دیوار حکایت از قدمت آن‌ها به دوره ساسانی دارد.

بررسی کتب تاریخی نشان می‌دهد که در دوره‌های مختلف به‌ویژه دوره حکمرانی ساسانیان و اشکانیان، گرگان منطقه‌ای برای درگیری با دشمنان بوده، به‌طوری که مقاومت تعدادی از سلاطین بزرگ این دو سلسله در گرگان کنونی کاملا مشهود است. در راستای مطالعات برای کشف حقایق بیشتر در مورد پیشینه پر ابهام دیوار گرگان، شواهد روی یکی از دژها یا سربازخانه‌های آن نشان‌دهنده حضور سربازان و فعال‌بودن ویژگی دفاعی آن تا حداقل یک قرن پس از ساخت است. پس از این مدت به‌دلیل نیاز به حضور سربازان بیشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب،‌دیوار گرگان به‌طور تدریجی متروک شد.

دیوار بزرگ گرگان

در زمان احداث دیوار گرگان، سطح آب دریای مازندران پایین‌تر از سطح کنونی آن بوده؛ بنابراین محتمل است برخی از قسمت‌های این دیوار دفاعی اکنون زیر آب فرو رفته باشد. کاوش‌های سال ۲۰۰۷ ملادی زیر آب‌های خلیج گرگان، بخش‌هایی از دیواری به نام دیوار «تمیشه» را آشکار کرد که گمان می‌رود در نقطه‌ای به دیوار گرگان متصل می‌شد. حدس‌هایی نیز در این مورد وجود دارد که بخش‌های زیر آب دریا، قسمت‌هایی از پادگانی بزرگ یا حتی بندری ساسانی باشد. گرچه در این زمینه باید تحقیقات بیشتری صورت پذیرد.

جنس دیوار گرگان

درباره جنس و مصالح به کاررفته در دیوار اتفاق نظری بین کارشناسان وجود ندارد. بلاذری، تاریخ‌نگاران و جغرافی‌دانان ایرانی، جنس آن را از سنگ و سرب؛ ابن فقیه از آجر و آهک؛ فردوسی از سنگ و گچ، نجیب بکران از خشت پخته دانسته بودند. در حالی که ثعالبی، جنس بخشی از آن را سنگ مرمر عنوان کرده بود.

با این همه، بقایای دیوار گرگان در روستای گوگجه در شمال کلاله نشان از آجرهای بزرگ دارد. در همین راستا بررسی‌های باستان‌شناسان داخلی و خارجی استفاده از ده‌ها میلیون قالب آجر ۲۱ تا ۲۴ کیلوگرمی در ساخت دیوار را تایید می‌کند. این آجرها به‌منظور استحکام بیشتر پخته می‌شدند و کشف شواهدی در کوره‌های متعدد و ۱۵۰ کارگاه ساخت آجر در طول دیوار و در نزدیکی یکدیگر نشان‌دهنده وجود یک کارگاه صنعتی بسیار بزرگ برای احداث دیوار هستند. وجود اثر انگشت سبابه دست به اشکال مختلف روی آجرها می‌تواند به‌عنوان علامت مخصوص کارگاه تولید یا واحد شمارش آجرها در آن زمان به حساب آید. همچنين برای گرم‌كردن كوره‌ها از چوب‌های جنگلی يا خاک و خاشاک يا نی استفاده می‌شد.

آجرها با استفاده از ملات گل و آهک به قطر یک تا دو سانتی‌متر و کاملا منظم و دقیق روی یکدیگر چیده و محکم می‌شدند. استفاده از آجر در تمام طول دیوار، مهندسی بی‌نظیری را نشان می‌دهد؛ چراکه در دیوار چین علاوه بر آجر، از سنگ و چوب نیز استفاده شده بود.

دیوار گرگان نمونه بارزی از به‌کارگیری مصالح بوم‌آورد است و با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فردی که در ساخت این دیوار دیده می‌شود، به جرات می‌توان گفت که دیوار گرگان مستحکم‌ترین دیوار دفاعی حاصل دست معماران ایرانی بوده است.

اجزای دیوار گرگان

خندق

به سبب کاربرد دفاعی دیوار گرگان، خندقی نیز در حاشیه آن به چشم می‌خورد که عرضش در نواحی پست و هموار به ۳۰ متر و در نواحی کوهستانی به ۱۰ متر می‌رسد و با توجه به وضعیت توپولوژی زمین از شرق به غرب، شیب ملایمی به‌سمت دریای خزر دارد. این خندق در زمان جنگ و برای افزایش ضریب دفاعی با استفاده از آب گرگان‌رود پر می‌شد تا مانعی برای نفوذ دشمن باشد.

با مهندسی هوشمندانه و برای تامین آب خندق در مواقع لزوم، سدی به نام کرگز روی دیوار گرگان ساخته بودند تا به‌سرعت بتوانند آب را در خندق جاری سازند. جالب است بدانید که مصالح ساخت دیوار از ترکیب خاک رس حاصل از کندن خندق به‌همراه کاه خردشده ریز و درشت تامین می‌شد. از سوی دیگر شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد خاک‌های حفاری‌شده از خندق را پشت دیوار و به‌سمت جنوب می‌ریختند تا در مواقع خطر مسیر دسترسی آسان و جان‌پناهی برای سربازان باشد.

بقایای خندق بیشتر در نواحی شرقی قلمرو دیوار بزرگ گرگان به‌صورت سالم و دست‌نخورده دیده می‌شود و در مابقی مکان‌ها به زمین کشارزی تبدیل شده است. بخش وسیعی از خندق در نواحی مرکزی و غربی با هموارکردن و لایروبی، به‌عنوان کانال‌های آبیاری زهکش کاربرد دارد.

بیشتر بخوانید
بزرگترین پل کابلی ایران | فیلم

سیستم آبرسانی

دیوار درست در مکانی قرار دارد که بهترین موقعیت را برای بهره‌وری از آب گرگان‌رود فراهم می‌کند. در طراحی سیستم آبرسانی، حفر کانال برای تامین آب شرب ساکنان و حیوانات در دشت؛ آبیاری اراضی کشاورزی؛ کاربری نظامی و آبگیری خندق‌ها در مواقع جنگ؛ تهیه و تولید خشت جهت ساخت دیوار چنان دقیق است که امروزه نیز برای هدایت آب مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سیستم آبرسانی به تناسب دوری و نزدیکی از گرگان‌رود و با پیش‌بینی تغییرات و رسوب‌گذاری بستر گرگان‌رود بر اثر سیلاب، به موازات آن طراحی شده و هدایت آب به‌سمت دیوار، خندق، کوره‌های آجرپزی و محوطه های باستانی هم‌عصر دیوار را بر عهده داشته است.

دیوار بزرگ دفاعی

در حال حاضر بیش از ۵۰ کیلومتر از کانال‌های آن کشف شده‌اند که بیشترین گسترش را در بخش مرکزی گرگان‌رود به‌سمت دریا دارند و دارای میزان بارندگی کمتر نسبت به نواحی شرقی دیوار هستند. طولانی‌ترین کانال از شرق به غرب و به‌سمت دیوار به چشم می‌خورد و بیش از ۱۰ کیلومتر طول و ۲۵ تا ۳۰ متر عرض و سه تا پنج متر عمق دارد.

مهارت معماران در انتقال و مدیریت سیستم آب در نقطه‌ای از گرگان‌رود به اوج خود می‌رسد؛ جایی که به‌منظور تامین آب شرب ساکنان قلعه، ۵۰۰ متر از عرض گرگان‌رود را به ارتفاع ۲۰ متر خاک‌ریزی کرده‌اند تا مشکلی آن‌ها را تهدید نکند. در بالادست و ضلع شمالی دیوار و خندق، کانال‌های هدایت آبی وجود دارد که نشان می‌دهد بهره‌وری از آب گرگان‌رود در زمان‌های قدیم نیز مورد توجه ساکنان منطقه بوده است.

قلعه ها

دیوار گرگان علاوه بر خندق از یک عنصر دفاعی دیگر برای استقرار سربازها بهره برده است. پشت دیوار دفاعی گرگان حدود ۳۶ قلعه با مساحت پنج تا ۲۰ هکتار کشف شده‌اند که برای دفاع از این منطقه ساخته شده بودند. در نواحی شرقی که تپه ماهور و کوهستان بیشتری به‌ چشم می‌خورد، قلعه‌ها متراکم‌تر و فاصله کمتری از یکدیگر دارند.

بطزگترین دیوار دفاعی

این قلعه‌ها به‌غیر از ارگ، حصار و بارو دارای خندق‌هایی با هدف آجرپزی بوده‌اند. بزرگ‌ترین خندق کشف‌شده در این منطقه حدود ۳۳۰ هکتار وسعت دارد. برج‌های نگهبانی دایره‌شکل که به دیوارهای قلعه متصل هستند، در فواصل منظم و در چهار گوشه آن قرار دارند.

کوره های آجرپزی

کوره های آجرپزی در ضلع جنوبی دیوار و خندق قرار دارند که به‌صورتی ساده و ابتدایی با عمق حداکثر دو متر در زمین ایجاد شده‌اند. ابعاد آن‌ها حدود ۸٫۵ متر است و در جهت شرق به غرب یا شمال به جنوب و برخلاف جهت وزش باد هستند. همچنین سکوهایی برای قرارگیری خشت‌ها به چشم می‌خورد که با استفاده از خشت یا آجر در ۱۱ ردیف با فاصله ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر از همدیگر ساخته شده‌اند تا عبور جریان هوا و گرما و حرارت حاصل از مواد سوختی داخل کوره را ممکن سازند و در نتیجه آجرهای چیده شده در چاله حفاری بهتر پخته شوند.

در کوره‌های نواحی شرقی به‌دلیل فاصله زیاد از جنگل از نی، خاک و خاشاک و در کوره‌های نواحی غربی در نزدیکی جنگل از چوب‌های جنگلی برای سوخت استفاده می‌شد. ساختن آتشدان کوره به‌شکل هلالی و طاق ضربی نشان از توجه به کنترل دقیق دمای داخلی کوره و پخت کامل آجرها دارد و پوشاندن سکوهای نگهدارنده با کاهگل نیز تدبیر سازندگان برای جلوگیری از سوختگی شدید را آشکار می‌سازد.

نحوه کشف دیوار

دیوار گرگان تا قرن ۱۳ شمسی تنها در کتاب های تاریخی وجود داشت و اثری از آن بر روی زمین قابل مشاهده نبود، شخصی به نام ژاک دمرگان در سال ۱۲۷۵ تحقیقات خود را در رابطه با دیوار گرگان آغاز نمود و شواهدی از آن بدست آورد، وی پس از گذشت بیش از ۳۰ سال، در سال ۱۳۱۲ توانست یکی از قسمتی از دیوار را کشف کند، تحقیقات این باستان شناس را می توان به عنوان اولین اقدام جهت پیدایش دیوار گرگان دانست.

تحقیقات اصلی در رابطه با این دیوار در سال ۱۳۸۴ با همکاری یک تیم باستان شناسی متشکل از باستان شناسان ایرانی و انگلیسی آغاز شده است، در پی این تحقیقات مشخص شد که طول دیوار در حدود ۲۰۰ کیلومتر می باشد، همچنین این تیم باستان شناسی اعلام کرده اند که طول دیوار در گذشته بسیار بیشتر از ۲۰۰ کیلومتر بوده و انتهای آن به منطقه مرو می رسیده است،

تحقیقات در رابطه با طول دیوار همچنان ادامه داشته و طبق نظر برخی افراد طول اولیه دیوار ۱۱۲۳ کیلومتر بوده، این عدد تفاوت بسیاری با ۲۰۰ کیلومتر داشته و این امر نشان دهنده آن است که بسیاری از بخش های دیوار تخریب و از بین رفته اند، با توجه بقایای کشف شده از دیوار می توان بیان کرد که عرض دیوار در بخش های مختلف از ۲ تا ۱۰ متر متغییر بوده و ارتفاع آن بین ۶ تا ۱۰ متر تخمین زده می شود.

آدرس دیوار گرگان

اگر بخواهید با خودرو شخصی به این منطقه بروید، ابتدا باید حدود ۵۳۵ کیلومتر از سمت تهران به سمت شهرهای فیروزکوه، ساری، گرگان، آزادشهر و مینودشت و سرانجام به کلاله رانندگی کنید. البته برای رسیدن به این دیوار تاریخی می‌توانید مسیرهای شمالی دیگری را نیز انتخاب کنید.

همانطور که می دانید این دیوار طول بسیاری داشته و نمی توان آدرس مشخصی برای آن اعلام نمود اما بهترین مکان برای بازدید از دیوار در شمال شرقی منطقه کلاله و روستای تمرقره قوزی قرار گرفته، یکی دیگر از بخش های سالم مانده دیوار در بین کوه های پیش کمر و روستای زاو واقع شده است.

برای رسیدن به گرگان از راه‌های دیگری هم‌چون اتوبوس، قطار و حتی هواپیما نیز می‌توانید استفاده کنید و بعد از آن ماشین‌هایی را پیدا کنید که به سمت کلاله می‌روند.بعد از این که خود را به کلاله رساندید تنها کافیست که به سمت روستای تمرقره‌قوزی بروید که البته بومی‌ها آن را با نام منطقه پیشکمر نیز می‌شناسند.

از مرکز گرگان تا دیوار گرگان حدود ۹۵ کیلومتر فاصله است، بنابراین وقتی به گرگان رسیدید حدود یک ساعت تا دیوار گرگان باید به مسیر خود ادامه دهید. از کلاله حدود ۵۵ کیلومتر و از گنبدکاووس حدود ۱۹ کیلومتر فاصله تا دیوار گرگان وجود دارد.

دیوار گرگان

به طور کلی دیوار گرگان از بخش شرقی دریای خرز در منطقه گمیشان آغاز شده و از مناطقی نظیر بندر ترکمن، آق قلا، گنبد کاووس، چتروکروک، یساقلیق، عزیر آباد و چندین منطقه دیگر عبور کرده و در نهایت به شرق کلاله و کوه های گلیداغ ختم می شود.

 

 

پاسخ دادن

دیدگاه خود را وارد کنید
لطفا نام خود را وارد کنید